The role of cultural and social networks in conditions of political oppression

Leonidas Kallivretakis

The purpose of the present research project is the documentation, mapping and exploration of the role played by cultural and social networks during the Greek military dictatorship of 1967-1974. The proliferation and expansion of the activities of these networks, the exchange of ideas and life attitudes within them and their overlaps, may be largely accounted for by the dissolution of political structures after the military coup; to a large extent, this explains the transition to collective action and massive politicization detected in the last period of the seven-year regime.

The dissolution of all political organizations and the ban on political activities in the aftermath of the April 21st, 1967 coup, led to the creation of underground organizations that expressed their opposition to the regime through various actions, ranging from the distribution of improvised tracts and pamphlets to the placement of explosive devices. Albeit important for questioning the omnipotence of the powers-that-be, these actions remained a limited phenomenon.

In a second phase, as a new generation entered the academic and social arena, there began the re-evaluation of various sites already functioning as centers of cultural, artistic and other activity, as well as the creation of new sites of a similar nature. Such sites were publishing houses, bookstores, quality theaters, artistic movie theaters, art galleries, music halls, foreign cultural institutes, cultural clubs, youth hangouts, etc.; these places gradually constituted a systematic reference for an ever-expanding audience that frequented them, not only as a passive viewer, listener, or reader, but also in order to communicate with other people of similar concerns.

Step by step, these meeting points proliferated, setting up a wide spectrum of superimposed, crossing, and mutually fed networks; networks that served the exchange of ideas, concerns, and ultimately information, while they also occasionally functioned as a preliminary stage to joining underground organizations. Focal points in this approach are also educational institutions, such as universities, as well as the major university preparatory schools in downtown Athens.

Without studying the formation and evolution of these networks that played a crucial part in the transition from individual attitudes to collective action and from spontaneous contestation to politicization, we cannot understand the “sudden” appearance of a new robust and vibrant political movement in the last period of the dictatorship, which led to the most important mass events against the regime.

This database indicatively includes 70 typical cases. Each record provides the location of the point investigated, its function and name, the period of its activity (within the seven-year dictatorship), a brief historical note, the reproduction of basic documentation, bibliographic and online references and a recent photo of the place. At this stage, the presentation of the points of interest is not exhaustive and no educational institutions are included. As the research progresses and the database is enriched, it is estimated that the number of cases examined will amount to a hundred.

Research directed by: Leonidas Kallivretakis. Collaborators: Kouki Eleni Argyro, Vlaxos Giorgos, Mpispiroula Triada, Rika Sakalak. GIS Cartography: Dimitris Triantakonstantis

No limitations apply to the use of historical data included in the registrations. The visual material (images, photographs) and documents belong to the, respectively mentioned, original collections from which they were retrieved.

(α) Βιβλία - Τόμοι - Μονογραφίες (χρονολογική κατάταξη πρώτης έκδοσης)

Χρονικό ’70, Χρονικό ’71, Χρονικό ’72, Χρονικό ’73, Χρονικό ’74, ετήσια έκδοση για την καλλιτεχνική και πνευματική ζωή, επιμ. Μπαχαριάν Α., Αθήνα 1970-1974.

Μάρκαρης Π., Η ιστορία του Αλή Ρέτζο, Αθήνα 1971 [2η έκδ. Αθήνα 1999].

Ψαρουδάκης Ν., Παιδεία και δημοκρατία, Αθήνα 1973.

Καμάρα Χ. (Ντομ), Δημοκρατία, πανεπιστήμιο, ανάπτυξη, Αθήνα 1974.

Ψαρουδάκης Ν., 7 μήνες στην ασφάλεια και στη Γυάρο, Αθήνα 1974.

Καμπανέλλης Ι., Το Μεγάλο μας Τσίρκο [επανέκδοση Θέατρο Τόμος Η': Το μεγάλο μας τσίρκο. Ο εχθρός λαός, Αθήνα 2010], Αθήνα 1975.

Παπαζογλου Μ., Φοιτητικό κίνημα και δικτατορία, Αθήνα 1977.

Λυγερός Σ., Φοιτητικό κίνημα και ταξική πάλη στην Ελλάδα: από τις προσφυγές στα πρωτοδικεία στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, Αθήνα 1977-1978.

Άσιμος Ν., Αναζητώντας κροκάνθρωπους, Αθήνα 1981 [2η έκδ. Αθήνα 2000].

Κουν Κ., Για το θέατρο: Κείμενα και συνεντεύξεις, επιμ. Κοτανίδης Γ., Αθήνα 1981.

Σαββόπουλος Δ., Τα λόγια από τα τραγούδια, 1965-‘75, Αθήνα 1983.

Αξελός Λ., Εκδοτική δραστηριότητα και κίνηση των Ιδεών στην Ελλάδα, Αθήνα 1984 [2η έκδ. 2009].

Σαββόπουλος Δ., Το περιβόλι του τρελού - Μπάλλος - Βρώμικο ψωμί: στίχοι, παρτιτούρες, συνεντεύξεις, Αθήνα 1984.

Στίνας Α., Αναμνήσεις: εβδομήντα χρόνια κάτω από τη σημαία της σοσιαλιστικής επανάστασης, Αθήνα 1985.

Σκαλτσά Μ., Αίθουσες τέχνης στην Ελλάδα: Αθήνα-Θεσσαλονίκη 1920-1988, Αθήνα 1989.

Σωτηροπούλου Χ., Ελληνική κινηματογραφία 1965-1975: θεσμικό πλαίσιο, οικονομική κατάσταση, Αθήνα 1989.

Ληναίος Σ. - Φωτίου Ε., Σύγχρονο Ελληνικό Θέατρο 1970-1990, Αθήνα 1990.

Δημακοπούλου Τ., Παράλληλο Οδοιπορικό: Νέες Μορφές 1959-1991, Αθήνα 1991.

Μυλωνάς Κ., Ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, Αθήνα 1991.

Δαφέρμος Ο., Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973 [«οριστική έκδοση» υπό τον τίτλο Φοιτητές και δικτατορία: Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973, Αθήνα 2009], Αθήνα 1992.

Δραγουμάνος Π., Οδηγός ελληνικής δισκογραφίας 1950-1994, Αθήνα 1994.

Θεοδωράκης Μ., Μελοποιημένη ποίηση, 3 τ., Αθήνα 1997-2001.

Το καρότσι. Ιστορία ενός καροτσιού που έγινε βιβλιοπωλείο, Αθήνα 1998.

Δηματάτης Ν., Get That Beat. Ελληνικό ροκ 60s & 70s, Θεσσαλονίκη 1998.

Παππάς Α., Μεταξύ Γουτεμβέργιου και Μαρξ: 30 χρόνια με μολύβι 4Β και μοβ μαρκαδόρο, Αθήνα 1999.

Χρηστάκης Λ., Οι δικοί μας άγιοι, Αθήνα 1999.

Αλλαμανής Γ., Δίχως καβάντζα καμιά: βίος και πολιτεία του Νικόλα Άσιμου, Αθήνα 2000.

Παπαγεωργίου Γ. - Μιτσοτάκη Κ. - Μίχας Α., Κείμενα 1969-1989: μια στιγμή στην τυπογραφία, Αθήνα 2002.

Φαρσάρης Μ., Ο Σύλλογος Κρητών Σπουδαστών 1945-1975. Ιστορική διαδρομή ενός τοπικού σπουδαστικού σωματείου [διπλωματική εργασία στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης], Ρέθυμνο 2002.

Αγγελής Β. - Δαφέρμος Ο., Όνειρο ήταν … Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα και το Πολυτεχνείο με το βλέμμα των πρωταγωνιστών, Αθήνα 2003 [2η έκδ. Αθήνα 2005].

Βερνίκος Γ., Όταν θέλαμε να αλλάξουμε την Ελλάδα. Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, η ΕΚΙΝ και οι καταλήψεις της Νομικής, Αθήνα 2003.

Καράμπελας Δ., Διονύσης Σαββόπουλος, Αθήνα 2003.

Ασαντούρ Μπαχαριάν, επιμ. Καψάλης Δ., Αθήνα 2003.

Σαββόπουλος Δ., Η σούμα, 1963-2003, Αθήνα 2003.

Χαραλάμπους Χ.Ν., Νίκος Ξυλούρης. Με τη χορδή της λύρας, Αθήνα 2003.

Αργυρόπουλος Α.Χ., Χριστιανοί και πολιτική δράση στην περίοδο της Δικτατορίας 1967-1974, Αθήνα 2004.

em>Πολυτεχνείο ’73. Ρεπορτάζ με την Ιστορία, επιμ. Γατος Γ., τ. 2, Αθήνα 2004.

Μαγιάρ Μ., Ο Κάρολος Κουν και το Θέατρο Τέχνης, Αθήνα 2004.

Χατζησωκράτης Δ., Πολυτεχνείο ’73. Αναστοχασμός μιας πραγματικότητας, Αθήνα 2004.

Μακρυγιώργος Χ., Το χαμένο τμήμα. Ιχνηλάτηση Ελληνικής Σοσιαλδημοκρατίας, 1972-1990, Αθήνα 2005.

Τα χρόνια της αμφισβήτησης. H τέχνη του ’70 στην Ελλάδα [κατάλογος έκθεσης], επιμ. Παπαδοπούλου Μ., Αθήνα 2005.

Papanikolaou D., Singing Poets: Literature and Popular Music in France and Greece, London 2007.

Τουρκογιώργης Α., Το συγκρότημα, Θεσσαλονίκη 2007.

Χρονάς Γ., Το μονόπρακτο Σεβάς Χανούμ, Αθήνα 2007.

Κάρολος Κουν: οι παραστάσεις, Αθήνα 2008.

Hager P., From the Margin to the Mainstream: The Production of Politically-engaged Theatre in Greece during the Dictatorship of the Colonels (1967-1974) [διδακτορική διατριβή στο University of London], London 2008.

Τουρνάς Κ., Poll: η αρχή και το τέλος, Αθήνα 2008.

Χριστοφόγλου Μ.Ε., Ηλίας Δεκουλάκος - Αναδρομή 1968-1978 («Ζωγραφική 1968-1973» και «Πλαστικό σύνολο»), Αθήνα 2008.

Δεκουλάκου Α., Ηλίας Δεκουλάκος - Φωτογραφίες 1960-1980, Αθήνα 2009.

Νέες Μορφές 50 χρόνια μετά, επιμ. Δημακοπούλου Τ., Αθήνα 2009.

Χριστοφόγλου Μ.Εε., Ηλίας Δεκουλάκος - Ένας ρηξικέλευθος δημιουργός, Αθήνα 2009.

Κάρολος Κουν, επιμ. Καγγελάρη Δ., Αθήνα 2010.

Λουλέ Λ., Νίκος Ξυλούρης, Αθήνα 2010.

Νίκος Ξυλούρης ...τραγουδάμε για να σμίξουμε τον κόσμο, επιμ. συλιβός θ., Αθήνα 2010.

Μπίστης Ν., Προχωρώντας και αναθεωρώντας, Αθήνα 2010.

Κοτανίδης Γ., Όλοι μαζί, τώρα!, Αθήνα 2011.

Θέατρο Στοά: 36 χρόνια προσφοράς. Η συμβολή του στην εξέλιξη του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου, επιμ. Μπλέσιος Α.Γ., Ναύπλιο 2011.

Παπαγεωργίου Θ., 40 χρόνια θέατρο Στοά, Αθήνα 2011.

Σόρογκας - 50 χρόνια ζωγραφική, Αθήνα 2012.

Βασιλειάδης Κ., Ο αδελφός μου ο Στέλιος. Αναφορά μνήμης και καταγραφής των αντιεξουσιαστικών ημερών στα πρώτα χρόνια της χούντας και της όψιμης μεταπολίτευσης (1970-1974), Αθήνα 2012.

Νταλούκας Μ., Ελληνικό ροκ. Ιστορία της νεανικής κουλτούρας από τη Γενιά του Χάους μέχρι το θάνατο του Παύλου Σιδηρόπουλου, Αθήνα 2012.

Σιώζιου Δ., Εκδοτική πολιτική και λογοτεχνικοί τρόποι: οι πρωτοβουλίες των εκδόσεων Κάλβος τα πρώτα έτη της δικτατορίας [μεταπτυχιακή εργασία στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ], Αθήνα 2012.

Κατσάπης Κ., Το «πρόβλημα νεολαία». Μοντέρνοι νέοι, παράδοση και αμφισβήτηση στη μεταπολεμική Ελλάδα, 1964-1974, Αθήνα 2013.

Kornetis K., Children of the Dictatorship: Student Resistance, Cultural Politics, and the “Long 1960s” in Greece, New York - Oxford 2013.

Οικονόμου Γ.Ν., Πολυτεχνείο 1973. Η απαρχή του αυτόνομου κινήματος, Θεσσαλονίκη 2013.

Φύσσας Δ., Τα σινεμά της Αθήνας 1896-2013. Ιστορίες του αστικού τοπίου, Αθήνα 2013.

Σούζας Ν., Πολιτικές και πολιτισμικές διαστάσεις των κοινωνικών κινημάτων. Η περίπτωση του ανταγωνιστικού κινήματος στην Ελλάδα (1974-1998) [διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης ΕΚΠΑ], Αθήνα 2014.

William Shakespeare, Άμλετ: το κείμενο της παράστασης του «Πειραματικού Θεάτρου» της Μαριέττας Ριάλδη, 1971-1972, επιμ. Τσούπρου Σ.Γ., Αθήνα 2014.

Μαρία Καραβέλα, επιμ. Γερογιάννη Ε. - Μαρίνος Χ. - Παπαδοπούλου Μ., Αθήνα 2015.

Κορνέτης Κ., Τα παιδιά της Δικτατορίας: Φοιτητική Αντίσταση, Πολιτισμικές Πολιτικές και η μακρά δεκαετία του εξήντα στην Ελλάδα, Αθήνα 2015.

(β) Άρθρα – Κεφάλαια (χρονολογική κατάταξη πρώτης έκδοσης)

Συνέντευξη με τον Βλάση Κανιάρη, Πορεία (Οκτώβριος 1969), 30-32.

Η Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων. Μια αξιόλογη πνευματική πρωτοβουλία, Ο Οικονομικός Ταχυδρόμος, (30.12.1971), 18.

Ανακοίνωση της Ε.ΚΙ.Ν., εφ. Τα Νέα (17.5.1972).

Μιχαηλίδης Γ., Λογοκρισία και Τέχνη, Ανοιχτό Θέατρο 2 (1972), 25-27.

Μιχαηλίδης Γ., Νέοι και Πολιτική, Ανοιχτό Θέατρο 4 (1972), 5-6.

Ξύδης α., Μαρία Καραβέλα - Περιβάλλοντα, Θέματα Χώρου και Τεχνών 6 (1975), 192.

[Κωνσταντινίδης Χ.], Πολυτεχνείο 1973, Πεζοδρόμιο 7 (1976), 15-16.

Σιδηρόπουλος Π., Το άλλο τραγούδι στην επταετία ’67-’74, Μουσική 78 (1984), 20-21.

Αρβανίτης Κ., Διαστάσεις του ελληνικού rock, Μουσική 80 (1984), 16-18.

Η αντίσταση των βιβλίων, επιμ. Μαρωνίτης Δ.Ν., εφ. Το Βήμα (25.4.1993).

Καλλιβρετάκης Λ., Προβλήματα ιστορικοποίησης του Rock φαινομένου. Εμπειρίες και στοχασμοί, Τα Ιστορικά 20 (1994), 157-174.

Χριστοφόγλου Μ., Ώρα η νεοελληνική, 1969-1992, ART ATHINA 3 ’95 [κατάλογος έκθεσης], Αθήνα 1995, 7-12.

Παπανικολάου Δ., Η τέχνη της χειρονομίας: ξαναδιαβάζοντας τα Δεκαοχτώ κείμενα, Νέα Εστία 1743 (2002), 444-460.

Hager P., Antonio or the Message: Bourgeois Conformism and the Dictatorship of the Colonels in Greece (1967-1974), Platform - Theatres of Resistance 1 (2007), 53-67.

Van Steen G., Joining Our Grand Circus, Journal of Modern Greek Studies 2 (2007), 301-332.

Αραβανής Σ. - Οικονόμου Η., Η Πολιτεία μεθούσε. Μια ιστορία των μπουάτ, Δίφωνο 170 (2010).

Παπανικολάου Δ., ‘Κάνοντας κάτι παράδοξες κινήσεις’: ο πολιτισμός στα χρόνια της Δικτατορίας, στο: επιμ. Καραμανωλάκης Β., Έξι στιγμές του εικοστού αιώνα: η στρατιωτική δικτατορία 1967-1974, Αθήνα 2010, 175-196.

Ζώης Ν., Έρωτες και διασκέδαση στη σκιά του ασφαλίτη: στις Μπουάτ, εφ. Τα Νέα (17.11.2011).

Καραμανωλάκης Β., Κάλβος 1968-1974: ένας εκδοτικός οίκος στα χρόνια της δικτατορίας, Αρχειοτάξιο 14 (2012), 104-121.

Κρημνιώτη Π., Το καρότσι του Νικολάκη και η εγγραμματοσύνη μιας γενιάς, εφ. Αυγή (7.4.2014).

Μάης Χ., Πολιτισμικές πρακτικές ως πράξεις πολιτικής αντίστασης: η εκδοτική δραστηριότητα στα χρόνια της χούντας και το ακραίο παράδειγμα του Λεωνίδα Χρηστάκη, HYΦEN 16 (2014), 7-21.

Κωστόπουλος Τ. - Ψαρά Α. - Ψαράς Δ., Ο άλλος Νοέμβρης, εφ. Η Εφημερίδα των Συντακτών (22.11.2014).