From Venice to Alexandria, Smyrna, Constantinople, and Thessaloniki.
Routes and “docks” in the Greek seas (1470-1685) through the pursuits and ambushes by pirates and corsairs

Antonis Pardos

Until the late 16th century—when the new vessels of gross registered tonnage proliferate in sea shipping and gradually dominate the 17th century—maritime navigation follows the perennial secure coastal route, in order to avoid sailing the high seas, be able to timely locate a safe cape or port when in adverse weather, and directly secure state protection from enemy or pirate attacks. As a rule, both in the Ionian and the Aegean seas there is usually direct visual contact with the next island.

Nevertheless, this is not enough when one needs to safely cross dense island clusters such as the Cyclades, but also the Northern and Southern Sporades (the Dodecanese). The very few manuscripts which briefly register the main trajectories remained for a long time thoroughly hidden and were not to be disseminated—they constituted invaluable professional secrets of the sea men who owned them. Starting from the latter half of the 16th century some “coast-pilots” (charts of ports, “limenologia,” or Portolano charts) are sporadically printed, but it is not before the middle of the 17th century that more scientific and detailed guides, like the Specchio del mare come to light. Yet, only the lived experience of the active local mariner could possibly guarantee the labyrinthine passage through reefs and rock barriers, deep ocean currents, and sudden winds blowing from a cape. Therefore, the presence of a captain (pilota, steersman) or his hiring at the port of Melos was a fundamental protective measure.

In any case, these texts present a rather timeless reality, since they only observe certain natural characteristics of the places and roughly estimate the distances in between. The human, social, and political factor is absent. This ties in with the politically neutral character of sea-trade, but does not reveal to the reader of our times the extent to which commercial activity of the time depended on states. Additionally, such texts have no reason whatsoever to mention wars or turbulent periods of anarchy: sea trade and voyage presuppose peace, on which they focus in order to thrive. Yet the world is forever changing.

HISTORICAL CONTEXT

The partitio Romaniae of 1204 had torn to pieces the long-lasting unity which continuously affiliated the Hellenic coasts with the coasts of Asia Minor through the Aegean islands and kept the Ionian Islands organically close to the mainland since the Hellenistic period. The fragmentation of western European conquests in the Greek seas facilitated the ferocious activity of the Catalans on the one hand, and the Turks of the emirates, on the other, in the coasts of Asia Minor, making the 14th century perhaps the most horrible century of organized piracy.

The establishment of the Ottoman power through the complete conquest of the lands of Romania and the Fall of Constantinople in 1453 escalates through the expansion of its authority to Syria and Egypt (1517). After that, it will later expand to North Africa, with the subjugated pirate states of Algiers, Tunis, and Libyan Tripolis.

The transformation of the Aegean Sea into an “Ottoman lake” was launched gradually, but also decisively and irreversibly:

•In 1500, the significant ports of Methone and Corone are conquered.

•In 1521, the Knights of St. John are expelled from Rhodes and the South Sporades (Dodecanese).

•In 1540, the Venetians are expelled from the Peloponnese (Nauplio and Monemvasia are surrendered).

•Meanwhile, by 1537-1538 Hayreddin Barbarossa had already conquered the North Sporades and the Cyclades (with the exception of Tinos which remained in Venetian possession until 1715).

•In 1566 the Genoese are expelled from Chios.

In 1570-1571 followed the conquest of Cyprus: Venice henceforth retained only Crete, extending its two asymmetric antennae towards the Aegean Sea, the first in the inwards of the Aegean Sea (Tinos), and the second in the underbelly of the Peloponnese (Cythera)—two islands on the outskirts of the routes of great voyages.

The aftermath of the victory of Christian forces in the so-called sea battle of Lepanto (which in fact took place in the Echinades of the Ionian Sea) inaugurated a 50-year-period that teemed with the activity of various organized corsairs. Most of them were in the service of Spain and came from the kingdom of two Cicelies (Messine-Naples). But those who had consistently assumed the attacks against Muslims were the knights of St. Stephane of Toscana (Livorno) and mostly the knights of St. John (the infamous “Maltese” who now resided in Malta). The victory of 1571 had kindled countless movements and had led to plans and propositions by the oppressed for their liberation; as a result, Greeks from coastal areas mingled with corsairs and subsequently engaged in piracy.

The two great military encounters between the Ottomans and the Venetians—the conquest of the island of Crete in 1645-1699 and the Venetian occupation of the Peloponnese in 1684-1699—render the 17th century unique as regards the history of the Aegean Sea. The islanders found themselves amidst these encounters and were mercilessly ravaged for a period that spanned a total of 50 years.

THE PIRATE AND THE CORSAIR

Piracy is apparently an ancient phenomenon, the product of both poverty and human voracity. Nowadays, we are somewhat surprised at its revival along the coasts of West Africa, mostly in the Gulf of Aden, at the mouth of the Red Sea. Although piracy is an ancient phenomenon, the figure of the pirate is temporary and ephemeral: when pirates take action within the territory of an organized state, whether they represent a protest against social injustice or simply pursue illegal gain, they are sooner or later bound to fall into the hands of law—even if they have accomplices or support on the inside of state mechanisms.

On the contrary, corsairs practice a sort “legal” piracy and are perceived as “licensed thieves.” They are part and parcel of the armed forces of a state, who aim at attacking the economy and trade of enemy states—or according to their usual declarations, at fighting “against the pirates….the infidel” contra infideles). Corsairs are provided with certain credentials (patente), they are obliged to raise the flag of their home-state on the mast, and to deliver an agreed share of every loot, no less than one tenth.

Thus corsairs are multiply protected by not only the representatives of their state, but also by all the vessels, warships or merchant vessels, of their country, and by all its allies. Theoretically speaking, corsairs are the ones who ceaselessly perpetuate war, even in the fair weather of peace. The archetype of the corsair may be traced in the holy war of the times of Crusaders. It was then that the most famous Christian order was founded, the Knights of St. John, who, after the fall of the kingdom of Jerusalem, founded their own state on the island of Rhodes and then in Malta. On the contrary, the Order of St. Stephen was founded in Livorno in 1561 and was rather active in the Greek seas until 1640, only to be later confined to the Tyrrhenian Sea.

Yet the Muslims enjoyed three entire states that lived on the plunder of the holy war: Algiers, Tunis and Tripoli. After their submission to the Ottoman sovereignty, their presence in the Greek seas was devastating, since it served as an example to the co-religionist corsairs of Corone, Lepanto, Lefkada, Vlore (Valona) and Dulcino. Some of the most important moments regarding the Christian reaction, took place in 1628, when the Venetians under Admiral Capello sank sixteen Algerian fustas (fustes) at the port of Vlore and in 1681, when the French Admiral Duquesne bombarded seven Tripolitan vessels in the harbor of Chios—as well as the Ottoman allies of France inside the fortress of the island.

Putting aside these Christian and Muslim professionals of the holy war, the rest of these adventurers, who were massively recruited in long-lasting wars, were the source of permanent trouble and disobedience to the winners as soon as peace treaties were signed.

SAILING THE AEGEAN SEA

The current of the Bosporus, propelled by the converging waters of mighty rivers who pour into the Black Sea—Danube, Dniester, Dnieper, Don, Sakarya, etc.—crosses diagonally the Aegean Sea until it reaches the Peloponnesian Cape Maleas and far beyond. Navigating this cape is known to cause problems even now to contemporary vessels. Yet the most difficult part is located in the crossing of Cape Kafireas (Cavo d’Oro) between Euboea and Andros. This is why the voyage from the West to Constantinople never followed the reversed diagonal route, but would enter the maze of the Cyclades slightly to the North-East as if heading towards Smyrna, until it reached the Chios Strait and turned north to the safety of the coasts of Asia Minor. This is why, to this day, the most common voyage to Mytilene is again through Chios.

Things were different when vessels came down from the Hellespont: Near Psara, the vessels abandoned their coastal course and followed the stream and thus, effortlessly arrived at Cape Kafireas; even then, they had to wait offshore until daybreak in order to cross. The current in the Strait of Kafireas obliged vessels to sail through the Euboean gulf; this endowed Chalcis with much of its significance—and still does—since the town dominates the middle of the safe sea route to the Thessalian coasts and the North Aegean Sea: the ancient trajectory of the Trojan expedition.

On the map, it is noteworthy that the arrangement of ports corresponds to the ancient route of vessels and/or adapts to the new directives and demands of international sea trade.

Ι. ΑΠΟ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ ΚΑΙ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ
ΑΥΛΩΝΑΣ (VALLONA)

Οθωμανοί πειρατές εποπτεύουν τους θαλάσσιους δρόμους προς Αδριατική, Απουλία και Καλαβρία (και γενικά τη δυτική Μεσόγειο). Διάσημη βάση των Αλγερινών κουρσάρων(1638: λίγο έλειψε να ξεσπάσει βενετοτουρκικός πόλεμος, όταν ο βενετικός στόλος μπήκε στο λιμάνι και βύθισε 16 αλγερινά πλοία).

ΑΜΒΡΑΚΙΚΟΣ ΚΟΛΠΟΣ (GOLFO DI PRÉVESA)

Πίσω από την πυκνή βλάστηση των αναρίθμητων νησίδων στη είσοδό του και στα ενδότερα παραμονεύουν ή κρύβονται πειρατές ποικίλων προελεύσεων.

ΛΕΥΚΑΔΑ (SANTAMAURA)

Οι μουσουλμάνοι πειρατές της (μέχρι το 1685) λυμαίνονται σκληρά Κεφαλονιά, Ιθάκη και λοιπά νησάκιαως τη νότια Κέρκυρα.

ΕΧΙΝΑΔΕΣ (CURZOLARI)

Σύμπλεγμα νησίδων ιδανικό για επιθέσεις όχι μόνο στα πλοία που έρχονται από την Αδριατική και τη δυτική Μεσόγειο, αλλά και στα παράλια των γύρω Ιόνιων νησιών και στις απέναντι ακτές της Αιτωλοακαρνανίας.

ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ-ΑΙΤΩΛΙΚΟ (NATOLICÓ)

Η δαιδαλώδης λιμνοθάλασσα προστατεύει ελληνικά πειρατικά πλοιάρια ιδίως μετά τη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571). Όμως από τον 17ο αιώνα θα δέχεται τις συχνές επιθέσεις των φοβερών Δουλτσινιωτώνπειρατών της Αδριατικής.

ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ-ΖΑΚΥΝΘΟΣ (ZANTE)

Μεμονωμένα ή και σε συνεργασία λυμαίνονται ταπαράλιαΑιτωλοακαρνανίας και Πελοποννήσου, ιδίως της Ήλιδας. Από τα τέλη του 16ου αιώνα,κυρίως οι Ζακυνθινοί συνάπτουν σχέσεις με τη Μάνη και διεισδύουν στο Αιγαίο. Κορυφαίος ανάμεσά τους ο Στάθης Ρωμανός Μανέτας (μετέπειτα καταδρομέας των Βενετών στους πολέμους του β΄ μισού του 17ου αιώνα).

ΝΑΥΠΑΚΤΟΣ (LÉPANTO)

Βάση Οθωμανών πειρατών που με ορμητήριο τα Τριζόνια λυμαίνονται τον Κορινθιακό και ιδίως τον Πατραϊκό κόλπο, την Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο. Διαβόητος ανάμεσά τους ο Ζακυνθινός εξωμότης Μπαλαμπάνος (α΄ μισό17ου αιώνα).

ΣΤΡΟΦΑΔΕΣ (STRIVALI)

Βαθιά μέσα στο Ιόνιο πέλαγος, 27 μίλια από τα νότια της Ζακύνθου καιάλλα τόσα από τα δυτικά της Πελοποννήσου (Τριφυλλία), ιδανική κρυψώνα και τόπος ανεφοδιασμού των πειρατών, απαραίτητος σταθμός των βενετικών περιπολιών και των οθωμανικών –ιδίως αλγερινών– κατοπτεύσεων και ενεδρών.

ΠΡΩΤΗ (PRÓDANO)

Νησί όπου πειρατές και κουρσάροι παραμονεύουν το πέρασμα πλοίων της διεθνούς γραμμής, συχνά σε ανταπόκριση με τη Σαπιέντσες.

ΟΙΝΟΥΣΣΕΣ (SAPIENZE)

Σύμπλεγμανησιών στο νοτιοδυτικό μεσσηνιακό άκρο της Πελοποννήσου, όπου, μαζί με τις δυσχερείς καιρικές συνθήκες, ενεδρεύουν ισχυροί δυτικοί πειρατές και κουρσάροι, αλλά και Μπαρμπαρέζοι, που έχουν βάση την Κορώνη, κάποτε και τη Μεθώνη. Οι Σαπιέντσες αποτελούν μόνιμη μέριμνα των περιπολιών του βενετικού στόλου.

ΚΟΡΩΝΗ (CORONE)

Βάση των κουρσάρων της Μπαρμπαριάς (Τριπολιτών, Τυνήσιων και ιδίως των Αλγερινών), που η παρουσία τους φυσικά ενθαρρύνει και την εμφάνιση της εγχώριας πειρατείας. Για τους Bενετούς παραμένει οικονομικό κέντρο αναφοράς, παρότι από το 1499 είχε περιέλθει στην οθωμανική εξουσία. Η αναπτυσσόμενη Καλαμάτα δεν τους ενέπνεε εμπιστοσύνη, επειδή βρισκόταν στην ακτίνα δράσης των Mανιατών.

ΟΙΤΥΛΟ (VITULO)

Το κέντρο της Μάνης, με τον όρμο της σε συνεχή διαμάχη με την απέναντι Κορώνη, την έδρα των Mπαρμπαρέζων κουρσάρων. Οι συναλλαγές εδώ κάποτε φτάνουν έως και στην πώληση σκλάβων, όταν τα λύτρα των ομήρων δεν καταβάλλονται στους ληστές.

ΤΑΙΝΑΡΟ (CAVO MATAPAN)

Περιοχή δράσης των περίφημων ‘κακαβούληδων’, που φορώντας σαν κράνη στο κεφάλι τις χύτρες τους (για να βράζουν και να τρώνε χόρτα ή ό,τι άλλο βρουν, όπου κι αν βρεθούν) παρακολουθούν την πορεία των πλοίων που έρχονται, συνήθως ταλαιπωρημένα από τον τρικυμισμένο Κάβο-Μαλιά, για να περιμαζέψουν τη λεία σε περίπτωση ναυαγίου. Αν τυχόν καταφύγουν στο ασφαλές Πόρτο-Κάγιο (Porto delle Quaglie), τη νύχτα οι κακαβούληδες θα κόψουν τα παλαμάρια των πλοίωνοποιουδήποτε κράτους, ακόμη και των πολεμικών.

ΑΝΤΙΚΥΘΗΡΑ (CERIGOTTO)

Πρώτο καρτέρι των πειρατών στα πλοία που πλέουν για Κρήτη, Κύπρο, Συρία και Αίγυπτο. Η επικράτειά τους εκτείνεται και στα νησάκια Μεγάλη και Μικρή Δραγονέρα, απ’ όπου παραμονεύουν και τα πλοία που περνούν τον Κάβο-Μαλιά, καθώς συχνάζουν στον αφύλαχτο όρμο του Αυλέμονα Κυθήρων. Μέχρι την έναρξη του Κρητικού πολέμου πάντως, η αγροτική εκμετάλλευση των Αντικυθήρων από τον Μαρκαντώνιο Βιάρο και οι περιπολίες της ναυτικής ‘φρουράς της Κρήτης’ απέτρεπαν τα χειρότερα. Μετά την κατάληψη της Κρήτης το νησί έγινε άντρο Σφακιανών πειρατών.

ΧΡΙΣΤΙΑΝA (CRISTIANA)

Νησίδα και βραχονησίδες στα ανοιχτά, νότια της Σαντορίνης, κλασικό κρησφύγετο και παρατηρητήριο πάνω στον ίδιο θαλάσσιο δρόμο.

ΙΟΣ (NIÓ)

Μόνιμη βάση των κουρσάρων που δρουν τόσο στον θαλάσσιο δρόμο προς την ανατολική Μεσόγειο όσο και βορειότερα, στον δρόμο προς τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη χάρη στις ανταποκρίσεις, ακόμα και μέσω σημάτων, με την Ηρακλειά και τη Σχοινούσα, αλλά και με την Κέρο και τα Κουφονήσια.

ΚΑΒΟ-ΣΙΔΕΡΟ (CAPOSALAMÓN)

Στο ακρότατο σημείο της ανατολικής Κρήτης και στην κοντινή προέκτασή του, τη νησίδα Κυριαμάδες, βρίσκεται ο παράδεισος των κουρσάρων, μια ανάσα από το Βάι με το μοναδικό του φοινικόδασος. Η απόλυτηερημιά της περιοχής προσφέρει αναψυχή και ανασυγκρότηση, ενώ παράλληλα δενπαραμελείται η παρακολούθηση των μεγάλων δρόμων προς τη Δύση και την Κωνσταντινούπολη.

ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ (CASTELROSSO)

Εδώ στήνεται η μεγάλη ενέδρα στα πλοία που έρχονται από την ανατολική Μεσόγειο –ιδίως το οθωμανικό ‘καραβάνι της Αλεξάνδρειας’– κι αρχίζει η καταδίωξή τους προς το Αιγαίοκαι, αντίστροφα, η καταδίωξη των pellegrini που κατευθύνονται προς τους Αγίους Τόπους.

ΑΤΤΑΛΕΙΑ (S’ATALIA)

Στο λιμάνι της καταφεύγουν τα καράβια από τις συχνές τρικυμίες της περιοχής. Εκεί τα πλοία από την Αίγυπτο ξεφορτώνουν τα περιζήτητα εμπορεύματα από τις Ινδίες, για να μεταφερθούν απ᾽ τον εγκάρσιο χερσαίο δρόμο στην Καισάρεια, την Άγκυρα και την Αμάσεια προς τη Μαύρη Θάλασσα. Από εκεί εξορμούν και οι μουσουλμάνοι κουρσάροι ενάντια στα χριστιανικά πλοία που πλέουν προς τη Συρία, την Παλαιστίνη (προσκύνημα Αγίων Τόπων) και την Αίγυπτο.

ΙΙ. ΜΕΣΩ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΡΟΣ ΣΜΥΡΝΗ ΚΑΙ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ
ΜΗΛΟΣ (MILO)

Πρώτη ‘σκάλα’ για τα πλοία από τη Δύση μετά την ταλαιπωρία της διάβασης του ακρωτηρίου Μαλέα. Παραμονεύουν πειρατές στην Κίμωλο, την Πολύκανδρο και την Αντίπαρο, ακόμα και την ίδια την Πάρο,μέχρι και τη Σίκινο. Η πρόσληψη Mηλοΐτη (Μηλιού) πλοηγού (pilota) απαραίτητη για τη δαιδαλώδη διάπλευση του Αιγαίου με τα επικίνδυνα νερά, τις ξέρες, τους υφάλους και τους κουρσάρους, ιδίως μέσα στο δάσος των Κυκλάδων.

ΔΗΛΟΣ-ΡΗΝΕΙΑ (DELO)

Ακατοίκητες σ᾽ εκείνα τα χρόνια κρυψώνες και καταφύγια των πειρατών, που καραδοκούν μήπως κάποιο πλοίο βρεθεί σε δύσκολη θέση για να του επιτεθούν.

ΜΥΚΟΝΟΣ (MICONE)

Δεύτερη κύρια ‘σκάλα’ του μεγάλου δρόμου της Δύσης. Ενώ στο λιμάνι της κινούνται ποικίλα ύποπτα πρόσωπα (απόμαχοι κουρσάροι, κλεπταποδόχοι και πληροφοριοδότες των πειρατών κ.λπ.), οι ντόπιοι κατορθώνουν να κρατούν σφιχτούς κοινωνικούς δεσμούς και λειτουργική κοινοτική ζωή.

ΔΟΝΟΥΣΑ (DONUSA)

Βάση των κουρσάρων που ελέγχουν τους δρόμους προς την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, τόσο από τη Δύση όσο και από την ανατολική Μεσόγειο.

ΚΟΥΦΟΝΗΣΙΑ-ΚΕΡΟΣ (CUFONISSI-CERO

Μόνιμα ορμητήρια πειρατών και κουρσάρων, ενταγμένα στο δίκτυο επικοινωνίας τους με τη Σχοινούσα και την Ηρακλειά μέχρι τη βάση τους στη Νιο.

ΙΙΙ. ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΣΤΕΛΛΟΡΙΖΟ ΜΕΧΡΙ ΤΟΝ ΕΛΛΗΣΠΟΝΤΟ

*Η ποικιλία της περιπτωσιολογίας των ενεδρών πίσω από τα μικρότερα από τα Δωδεκάνησα για το πέρασμα των πλοίων(ιδίως του πλουσιότατου ‘καραβανιού της Αλεξάνδρειας’) είναι πρακτικά δύσκολο να ταξινομηθεί. Η παρακολούθηση αρχίζει συνήθως από τα ανοιχτά της Κύπρου, γίνεται συστηματική από το Καστελόριζο και πέρα: μέχρι να φτάσει στο κανάλι της Χίου γνωρίζει άπειρες παραλλαγές, ανάλογες με τον βαθμό οργάνωσης και διασύνδεσης των κουρσάρων στα αλλεπάλληλα επικίνδυνα περάσματα.

ΨΕΡΙΜΟΣ

Νησίδα μεταξύ Καλύμνου και Κω, από την οποία τη χωρίζει το στενό της Κάπαρης, ιδιαίτερα επικίνδυνο με τους σκοπέλους και τις ξέρες του, στις οποίες οι πειρατές επιχειρούννα ωθήσουν και να παρασύρουν τα πλοία κυνηγώντας τα, ιδίως όταν είναι ταλαιπωρημένα, έχοντας μόλις διασχίσει το πάντοτε ταραγμένο Καρπάθιο πέλαγος.

ΚΙΝΑΡΟΣ-ΛΕΒΙΘΑ (LEVIT)

Ερημονήσια στα δυτικά της Λέρου και Καλύμνου, καταφύγια και βίγλες των πειρατών. Μάλιστα στον πολυτάραχο 17ο αιώνα η Λέρος, δαντελωτή κι ευλίμενη καθώς είναι, χρειάστηκε να οχυρωθεί και πάλι από τους Oθωμανούς το 1671, για να πάψουν να συχνάζουν οι πολλοί και ποικίλοι κουρσάροι της εποχής.

ΑΣΤΥΠΑΛΑΙΑ (STAMPALIA)

Βάση των κουρσάρων, που κυριαρχούν ολοκληρωτικά στο σχεδόν αποκομμένο βορειανατολικό μισό της, ιδίως μετά από την κατάλυση της ηγεμονίας των Querini-Stampalia (1538), με αποκορύφωμα το β΄ μισό του 17ου αιώνα. Η κυριαρχία τους εκτείνεται και στα δυτικά ερημονήσια Ποντικούσα-Οφιδούσα-Χτένια, αλλά και στα νότια (Κουνούπους, Κουτσομύτι, Πλακίδακ.ά.).

ΑΡΚΟΙ-ΑΓΑΘΟΝΗΣΙ-ΛΕΙΨΟΙ-ΦΑΡΜΑΚΟΝΗΣΙ (LIPSO)

Ανάμεσα από αυτά τα έρημα (ή σχεδόν έρημα) νησάκιαστα ανατολικά της Πάτμου πρέπει συνήθως να περάσουν τα ποντοπόρα πλοία του άξονα βορρά-νότου. Εκεί τριγυρίζουν συνεχώς οι πειρατές και στήνουν τις ενέδρες τους.

ΦΟΥΡΝΟΙ-ΘΥΜΑΙΝΑ ΙΚΑΡΙΑΣ (FURNI)

Φωλιές των πειρατών από αιώνες, η δράση των οποίων προκάλεσε την ‘αφάνεια’ των κατοίκων της Ικαρίας, αλλά και την ερήμωση της Σάμου, όπως ισχυρίζεται μια πηγή του 16ου αιώνα. Καίρια η θέση των Φούρνων πάνω στη ρότα των δρόμων τόσο στον άξονα δύσης-ανατολής όσο και βορρά-νότου.

ΧΙΟΣ (SCIO)

Κεντρικός σταθμός της ναυσιπλοΐας τόσο στον οριζόντιο όσο και στον κάθετο άξονα. Θερινός τόπος διαμονής του Οθωμανού διοικητή του Αιγαίου και ναυάρχου (καπουδάν πασά), του οποίου ο στόλος ναυλοχεί απέναντι στη μικρασιατική ακτή, στη Φώκαια, φυλάγοντας την είσοδο στον κόλπο της Σμύρνης για την ασφάλεια της πόλης και ευρύτερα της ναυσιπλοΐας στον άξονα βορρά-νότου.

ΨΑΡΑ

Η κομβική θέση τους πάνω στον άξονα βορρά-νότου, αλλά και στη διαγώνια διάπλευση του Αιγαίου προς το στενό του Καφηρέα (Cavo d’ Oro), έκανε τους κατοίκους τους τολμηρούς ναυτικούς και δεινότατους πειρατές.

ΜΟΣΧΟΝΗΣΙΑ

Στον κόλπο του Αδραμυττίου μια συστάδα νησιών προστατεύει και κάνει αθέατη την πολύπλοκη ακτή των Κυδωνιών (του Αϊβαλιού), προσφέροντας ασφάλεια στους πειρατές μετά τις εξορμήσεις τους εναντίον των πλοίων της διαδρομής βορρά-νότου και εναντίον των ακτών της Λέσβου. Οι τελευταίοι Αϊβαλιώτες πειρατές εξουδετερώθηκαν μόλις στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

IV. ΔΙΑΓΩΝΙΑ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΑΙΓΑΙΟΥ
ΣΚΥΡΟΣ (SHIRO)

Στα νερά της οι πειρατές παραμονεύουν το πέρασμα των πλοίων που κατεβάζει με ορμή το ρεύμα του Βοσπόρου προς τον Καφηρέαή όποιο σκάφος επιχειρήσει παράτολμα να τον διασχίσει ανάστροφα.Η πειρατική δραστηριότητα γύρω από τούτα τα νεράέχει το πλεονέκτημα να παραμονεύει ταυτόχρονα και την ναυτιλιακή κίνηση των Βόρειων Σποράδων, του Παγασητικού κόλπου και της βόρειας εξόδου από τον Ευβοϊκό και τον Μαλιακό κόλπο.

ΚΑΡΥΣΤΟΣ (ΚΟΚΚΙΝΟΚΑΣΤΡΟ-CARISTO)

Οι περίφημοι ‘Καρυστινοί αγάδες’ ελέγχουν την εξαντλητική έξοδο από το στενό του Καφηρέα, το ίδιο και την είσοδο στον πορθμό του Ευρίπου, με πλούσιες λείες και καταπιέσεις.

ΠΟΡΤΟ-ΡΑΦΤΗ (PORTO RAFTI)

Η ανασφάλεια της ναυσιπλοΐας στον 17οαιώνα ανέδειξε την παραλία του σε λιμάνι εξαγωγών, γεγονός πουπροσέλκυσε κουρσάρους, οι οποίοιεπιχειρούσαν τη σύλληψη των αγκυροβολημένων πλοίωνμε τολμηρές διεισδύσεις. Δεν ήταν φυσικάδυνατόν να κρατήσει πολύ ένα τέτοιο φαινόμενο.

V. ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΛΕΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΕΛΛΑΔΙΚΑ ΠΑΡΑΛΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ (MALVASIA)

Ίσως το σημαντικότερο ναυπηγικό κέντρο του Αιγαίου μετά τη Ρόδο. Διατήρησε τη ναυπηγική και ναυτική παράδοσή της παρά την οθωμανική κυριαρχία από το 1540κ.ε. Νευραλγική η θέση της και ως σημείου αναφοράς των Κυκλάδων, ιδίως των δυτικών.

ΝΑΥΠΛΙΟ (NAPOLI DI ROMANIA)

Πρωτεύουσα της Πελοποννήσου, ασφαλής προορισμός και καταφύγιο για τα πλοία μέσα στον πλατύ, βαθύ και φυλασσόμενο Αργολικό κόλπο. Οι Σπέτσες επιτηρούν την είσοδό του,ενώ ηΎδραελέγχει την κίνηση εξωτερικά από και προς αυτόν, όπως και τη ναυσιπλοΐα προς τον Σαρωνικό και το βόρειο Αιγαίο. Φυσικά η συμβολή αυτή των κατοίκων στη θαλάσσια ασφάλεια εμπεριέχει και εκτεταμένη πειρατική δραστηριότητα.

ΠΕΙΡΑΙΑΣ (PORTO LEONE)

Παρότι κάποτε φαίνεται να παραλύει από την επικράτηση της πειρατείας στα νησιά του Σαρωνικού και τα παράλια (Τροιζήνας-Επιδαύρου-Ισθμού-Μεγάρων-Ελευσίνας) και παρά την παράλληλη χρήση του φαληρικού όρμου, η ασφάλεια ελλιμενισμού που προσφέρει και η συνεπόμενη δασμολογική του χρησιμότητα δεν άφησαν ποτέ να σβήσει η διαχρονική σημασία του λιμανιού αυτού.

ΧΑΛΚΙΔΑ (ΕΥΡΙΠΟΣ-NEGROPONTE)

Από το 1470 κέντρο της οθωμανικής διοίκησης νοτιοανατολικής Ελλάδας και θερινή έδρα της πρώτης μοίρας του στόλου νότιου Αιγαίου (η δεύτερη στη Ρόδο από το 1522κ.ε.). Ελέγχει την ασφαλέστερη διαδρομή προς το βόρειο Αιγαίο μέσα από τον ακύμαντο ομώνυμο πορθμό. Από το β´ μισό του 16ου αιώνα όμως τα νέα ογκώδη εμπορικά πλοία δεν χωρούν να περάσουν μέσα από την παλιά στενή δίοδο της γέφυρας και η κίνηση θα περιοριστεί, χωρίς ποτέ να χάσει η πόλη τη νευραλγική στρατηγική της σημασία.

ΛΑΜΙΑ (ZΗΤΟΥΝΙ)

Κέντρο διοχέτευσης των προϊόντων της δυτικής Θεσσαλίας και των Αγράφων. Με τη μεγάλη ετήσια εμποροπανήγυρη προσελκύει στην έξοδο του Μαλιακού κόλπου κουρσάρους και πειρατές ποικίλης προέλευσης (εκπλήσσει ανάμεσά τους η άγρια δράση Άγγλων στο γύρισμα του 16ου προς τον 17ο αιώνα. Ακόμα πιο εκπληκτικά είναι τα σχέδια άλλων κουρσάρων για χερσαία επίθεση στο πανηγύρι της Λειβαδιάς – «μέσω Λαμίας», στην κυριολεξία!).

ΒΟΛΟΣ (ΓΟΛΟΣ-VOLO)

Το κυριότερο κέντρο εξαγωγής των δημητριακών της Θεσσαλίας και των εξαιρετικών προϊόντων του Πηλίου, προστατευμένο στο βάθος του Παγασητικού κόλπου. Πέρα από το Τρίκερι όμως οι πειρατές αεικίνητοι ελίσσονται ανάμεσα από τα νησιά των Βορείων Σποράδων και καραδοκούν.

ΚΑΣΣΑΝΔΡΕΙΑ (BΑΛΤΑ-CASSANDRA)

Πειρατές και κουρσάροι καταδιώκουν ακούραστα τα πλοία που αναχωρούν φορτωμένα με δημητριακά, βελανίδι, κερί κ.ά. προϊόντα της Χαλκιδικής και της Μακεδονίας, ενώ ελέγχουν την είσοδο προς το μεγάλο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.

ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ (MONTE SANTO)

Στις αρχειακές πηγές μαρτυρούνται πολλές επιθέσεις, κάποιες απ᾽ τις οποίες ίσως και να αφορούν σε αγιορείτικα μετόχια στις περιοχές της Ιερισσού και της Σιθωνίας (του δεύτερο ποδιού της Χαλκιδικής, που γειτονεύει άμεσα με το Άγιον Όρος).

ΘΑΣΟΣ (TASO)

Πειρατές και κουρσάροι τριγυρίζουν στις νότιες ακτές της και τη λυμαίνονται, καθώς εποφθαλμιούν αδιάκοπα πλούσιες λείες στις εκβολές του Στρυμόνα πλάι στην Αμφίπολη και του Νέστου κοντά στη Χρυσούπολη. Η παρουσία τους πολλαπλασιάζεται και γίνεται παντελώς ανεξέλεγκτη στις περιόδους πολεμικών συγκρούσεων. Κι αυτό παρότι ακριβώς πάνω από τη Θάσο, στην Καβάλα,ναυλοχεί ο οθωμανικός στόλος του βόρειου Αιγαίου.

ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ

Το απώτερο παρατηρητήριο των πειρατών για τα πλοία που βγαίνουν από τον Ελλήσποντο στο Αιγαίο. Και οι βοριάδες που επικρατούν στην περιοχή τούς βοηθούν επιταχύνοντας την καταδίωξη.

ΚΑΛΛΙΠΟΛΗ (GALLIPOLI)

Ο ναύσταθμος του οθωμανικού στόλου, προφυλαγμένος από τρικυμίες μέσα στον Ελλήσποντο και ασφαλισμένος από εχθρικές επιθέσεις πίσω από τα δίδυμα κάστρα στα στενά των Δαρδανελλίων. Το πλεονέκτημα αυτό γινόταν όμως και παγίδα όταν οι αντίπαλοι, οι Bενετοί, είχαν την υπεροπλία, γιατί απέκλειαν τα Στενά και δεν τους επέτρεπαν την έξοδο στο Αιγαίο, εξουδετερώνοντας εντελώς τη ναυτική τους ισχύ.

EARLE P. Corsaires of Malta and Barbary. Sidgwick & Jackson, 1970. (Transl. into Greek Kokalakis M., Athens 2010.

BROGINI A. Malte, frontière de Chrétienté (1530–1670). ´Ecole Française de Rome, 2006.

ZAKYTHINOS D. A. Corsaires et pirates dans les mers greques au temps de la domination turque, L’ Hellenisme Contemporain 10 (1939): 695-738.

DOKOS K., Μία υπόθεσις πειρατείας κατά τον 17ον αιώνα, Θησαυρίσματα 2 (“A Case of Piracy in the 17th Century”) (1963), 36-62.

PARDOS A., H ένταξη των Kυκλάδων στο οθωμανικό σύστημα του Aιγαίου και η σημασία της Άνδρου (1537-1715), στο Bενετία και Aιγαίο. Συνέργειες λαών και πολιτισμών. H περίπτωση της Άνδρου (“The Inclusion of the Cyclades Islands in the Ottoman System of the Aegean Sea and the Importance of Andros.”) ed. M. Dritsas, Athens 2005, 111-171 (espec. 111-133, 138-143, 148-152 and 158-161).

English